Serwis turystyczny

Egipcie formą pomnika był obelisk, czyli zwężający się ku górze czworoboczny słup ścięty u szczytu w formie ostrosłupa. Do najsłynniejszych tego typu monumentów zalicza się obelisk na Placu Zgody w Paryżu oraz obeliski Kleopatry w Londynie i w Nowym Jorku. Nie mają one bezpośredniego związku z egipską królową. W rzeczywistości wykonano je ku czci egipskiego władcy Totmesa III 1500 lat przed naszą erą w Heliopolis (dziś dzielnica Kairu). W dziewiętnastym wieku Egipt podarował je rządom Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. W roku 30 p.n.e. Rzymianie podbili Egipt przejmując i rozwijając tradycję budowania monumentów ku czci wybitnych władców i obywateli. Podobnie jak w Egipcie powstawały świątynie i okazałe grobowce, na przykład Świątynia Boskiego Juliusza w Rzymie została wzniesiona dla upamiętnienia Juliusza Cezara. Domeną Rzymian stały się jednak unikalne, niespotykane w innych kulturach starożytnych łuki. Były to monumenty mające upamiętniać ważne wydarzenia militarne, przede wszystkim spektakularne zwycięstwa, oraz związane z nimi postaci dowódców lub cesarzy, a także przypominać o potędze cesarstwa rzymskiego. Większość rzymskich łuków triumfalnych przetrwała do dnia dzisiejszego, przez lata uległy jednak zniszczeniu zwieńczające je na górze rzeźby zaprzęgniętych w konie rydwanów. Zwykle budowano łuki pojedyncze lub potrójne. Stały często nad drogą, więc łuk środkowy musiał być najwyższy, by zmieściły się pod nim duże pojazdy, pod łukami bocznymi zaś, w przypadku konstrukcji potrójnej, mieli przechodzić piesi. Rzymski cesarz Dioklecjan zosta! pochowany w Splicie położonym na terenie dzisiejszej Chorwacji, w mauzoleum wybudowanym w około 300 roku naszej ery. Znajdowało się ono w ogromnym ufortyfikowanym pałacu, zbudowanym na planie ośmiokąta. Pomimo iż mauzoleum usytuowano wewnątrz budowli, miało ono swoją własną kopułę i korynckie kolumny oraz ozdobny fryz, czyli poziomy pas z medalionami przedstawiającymi Dioklecjana i jego żonę. O rozmiarach mauzoleum może świadczyć fakt, że w średniowieczu zostało przekształcone w katedrę. Jednym z najsłynniejszych mauzoleów wzniesionych w czasach renesansu jest Mauzoleum Me-dyceuszów we Florencji, utrzymane w stylu klasycznym, zaprojektowane w roku 1521 przez samego Michała Anioła jako grobowiec Lorenzo i Giuliano Medyceuszów. Mauzolea stały się ponownie popularne za sprawą architektów w okresie neoklasycyzmu. W roku 1816 angielski architekt sir John Soane zaprojektował mauzoleum dla siebie i swojej żony. Jest to monument utrzymany w wyważonym stylu klasycznym.

Pomnik powszechnie kojarzony jest z rzeźbą lub budowlą upamiętniającą konkretne wydarzenie lub postać. Nawet utwór literacki poświęcony pewnej osobie lub zdarzeniu może stać się swego rodzaju pomnikiem. Najstarszą formą pomnika są najprawdopodobniej grobowce. Najznamienitsze przykłady sztuki architektonicznej to powstałe w starożytnym Egipcie piramidy i inne monumentalne budowle, będące zarazem grobowcami oraz pomnikami zmarłych faraonów. Ponad 4000 lat temu, około 2660 lat przed naszą erą, nadworny architekt faraona Dżesera, Imhotep, zaprojektował grobowiec ku czci swego władcy. Jest to stojąca do dziś schodkowa piramida w Sakkara. Jednak pierwsza budowla o kształcie regularnej piramidy powstała niecałe sto lat później ku czci faraona Snofru – ojca słynnego Cheopsa, założyciela IV dynastii. Przez kolejne dwa tysiące lat w Egipcie pieczołowicie kultywowano tradycję honorowania władców przez budowanie dla nich grobowców w postaci imponujących budowli i monumentów. Były one nie tylko godnym miejscem spoczynku, miały również zaznaczyć potęgę władcy i stanowić pamiątkę po nim. Zadanie swe wypełniły doskonale. Dzięki piramidom, świątyniom i innym budowlom sepulkralnym imiona wielu egipskich faraonów znane są do dziś. Pomimo że od czasów cesarstwa rzymskiego upłynęło wiele czasu, w całej Europie, a także poza nią, wciąż W roku 1911, dla uczczenia pamięci królowej Wiktorii, na londyńskim Trafalgar Square wybudowano słynny Łuk Admiralicji. Nieopodal, na tym samym placu, wznosi się kolumna Nelsona upamiętniająca zwycięstwo admirała Nelsona nad Napoleonem w bitwie pod Trafalgarem (1805). Kolumna o wysokości pięćdziesięciu dwóch metrów zbudowana jest z granitu, wieńczy ją koryncka głowica. Jest wprawdzie o wiele niższa od kolumn rzymskich, pomimo to góruje nad sąsiednimi budowlami i robi imponujące wrażenie.Słynny londyński Marble Arch, czyli Łuk Marmurowy, został zaprojektowany w roku 1828 przez Johna Nasha jako brama prowadząca do Buckingham Palace. Zdobią go płyty przedstawiające sceny ze zwycięskich bitew lądowych i morskich stoczonych przez wojska brytyskie. Początkowo dzieło Nasha nie było wykorzystywane zgodnie z przeznaczeniem, ponieważ niektóre płyty z najbardziej spektakularnymi scenami z historii Anglii zawieszono w samym pałacu. Łuk znalazł się w miejscu , gdzie stoi do dziś dopiero w roku 1851. Zaprojektowana przez artystę rzeźba symbolizująca zwycięstwo, która miała wieńczyć całą konstrukcję, nigdy nie została wykonana. Zamiast tego na szczycie umieszczono początkowo pomnik króla Jerzego IV, który obecnie znajduje się również na Trafalgar Square. Pomniki najczęściej kojarzone są z posągami lub rzeźbami, takimi jak pomnik Adama Mickiewicza na krakowskim rynku. Słynna rzeźba Piotrusia Pana, którą można podziwiać w Kensington Gardens w Londynie pochodzi z 1912 roku i jest w rzeczywistości pomnikiem twórcy postaci Piotrusia Pana – pisarza J.M. Barrie’go. Roosevelt Memoriał na Grosvenor Square w Londynie ma upamiętniać postać amerykańskiego prezydenta Franklina D. Roosevelta. Do najbardziej imponujących pomników należy niewątpliwie, gruntownie odnowiony w ostatnich latach, Albert Memorial wzniesiony ku czci małżonka królowej Wiktorii – księcia Alberta. Monument o wysokości 53,3 metra ukończono w roku 1872, po dziesięciu latach pracy. W środku ozdobnej , ażurowej budowli przykrytej sklepieniem znajduje się gigantyczna postać królewskiego małżonka. Specjalne schody wiodą do podstawy pomnika, którą ozdobiono pięknymi płaskorzeźbami przedstawiającymi najwybitniejszych w historii poetów, muzyków, uczonych i myślicieli. Cala budowla podobna jest w charakterze do zaprojektowanego w roku 1840, równie imponującego, jednak bardziej oszczędnego i nawiązującego do gotyku, pomnika powieściopisarza sir Waltera Scotta w Edynburgu. Każde większe europejskie miasto może poszczycić się monumentem upamiętniającym któregoś z szanowanych obywateli. Posągi i rzeźby często umieszcza się w kościołach, klasztorach i katedrach. Znajdujące się w świątyniach sarkofagi królów, ludzi bogatych i wpływowych często zdobione były podobiznami pochowanych w nich zmarłych. Obiektem niezwykle ważnym dla kultury polskiej jest katedra wawelska. Mieści ona groby wszystkich władców Polski od Władysława IV Łokietka (z wyjątkiem Stanisława Augusta), często ozdobione przez rzeźby nagrobne. Są one dziełami wybitnych mistrzów.

We współczesnym Rzymie do najsłynniejszych należą łuk Tytusa (81 n.e.) i Septymiusza Sewera (204 n.e.). Łuk Tytusa to budowla jednoprzelotowa, bogato zdobiona, z rzeźbionym fryzem oraz wykutym w kamieniu napisem. Monument ten został wzniesiony dla upamiętnienia upadku Jerozolimy, zaś widniejąca na nim płaskorzeźba przedstawia cesarza Tytusa w geście zwycięstwa. Łuk Septymiusza Sewera jest chyba najsłynniejszym przykładem konstrukcji potrójnej. Potężny łuk centralny i dwa mniej okazałe łuki boczne również wieńczy inskrypcja. Podobne budowle można zobaczyć na terenie całych Włoch, a także w wielu krajach podbitych w czasach cesarstwa rzymskie go, na przykład Łuk Tyberiusza w Orange we Francji (30-20 p.n.e.) oraz Łuk Trajana (113 n.e.) na szosie wiodącej do portu we włoskiej miejscowości Ankona. zymianie nie budowali obelisków. Zastąpili je kolumnami, które podobnie jak łuki, wznoszono dla upamiętnienia sukcesów militarnych oraz ku czci wybitnych generałów. Jednym z najsłynniejszych monumentów tego typu jest wolno stojąca Kolumna Trajana autorstwa greckiego architekta Apollodorosa z Damaszku, wzniesiona w roku 114 n.e. usytuowana na Forum Trajana w Rzymie. Kolumna ma ponad 40 metrów wysokości, zdobi ją aż 2500 rzeźb przedstawiających ludzkie postacie w scenach ukazujących zwycięskie kampanie wojenne cesarza Trajana. Wewnątrz cokołu znajduje się komora grobowa z prochami władcy i jego żony. Kolumnę wieńczy marmurowa głowica dorycka. W wersji oryginalnej znajdował się na niej posąg Trajana. W roku 1587 umieszczono w komorze grobowej statuę przedstawiającą Św. Piotra. Mauzolea (potężne grobowce) oraz sarkofagi (kamienne trumny zdobione płaskorzeźbami lub posągiem zmarłego) są również rodzajem pomników ku czci zmarłych osób. Etruskowie, którzy zamieszkiwali tereny środkowych Włoch od około 800 roku p.n.e. do trzeciego stulecia przed naszą erą, gdy zostali podbici przez Rzymian, pozostawili po sobie wiele tego typu monumentów wykonanych w kamieniu, brązie i terakocie. Kamienny sarkofag zdobiony podobizną zmarłego i wysokiej klasy płaskorzeźbami umieszczano w specjalnym grobowcu. Etruskie grobowce są prawdziwą skarbnicą wiedzy o życiu i kulturze tych ludzi. Można tu bowiem znaleźć nie tylko sarkofagi, lecz także przedmioty codziennego użytku. Komnata, w której znajdowała się trumna, była umeblowana, natomiast jej ściany zdobiły malowidła. Niemal cała wiedza, jaką naukowcy posiadają o Etruskach oparta jest na znaleziskach z miejsc pochówku. Wiedzy tej nie ma zbyt wiele, ponieważ badania są ograniczone do małej liczy przypadków i trzeba się napracować, by zdobyć informacje.

Epokę średniowiecza charakteryzowało bardzo wiele cech. Jedną z nich było nastawienie na duchową stronę życia – w Tm sensie, że nie liczyło się życie doczesne, ale to, co czeka człowieka po śmierci. Zycie doczesne stanowiło wówczas jedynie narzędzie do zasłużenia sobie na boską łaskę. Znajdowało to swoje odzwierciedlenie w sztuce, a zatem również i w teatrze. Średniowieczny teatr to przede wszystkim miracle oraz misteria. Często przybierał on również formę moralitetów oraz fars. Wszystko to nawiązywało do religijności. Najczęściej tego rodzaju przedstawienia można było oglądać przy okazji rozmaitych nabożeństw – i to był teatr tak zwanych wyższych lotów. Zabawie służyły farsy. Bardzo korzystały na tym osoby nie umiejące czytać. Korzenie średniowiecznego teatru sięgają teatru pochodzącego z czasów antycznych. W starożytności widowiska teatralne stanowiły formę uczczenia pewnych wydarzeń. Czara włocławska jest zabytkiem, który aktualnie podziwiać można w krakowskim Muzeum Narodowym. Co jakiś czas prezentowane jest również w Galerii Rzemiosła Artystycznego. Dokładna data powstania tego przedmiotu nie jest znana – wiadomo jedynie tyle, iż pochodzi on z dziesiątego stulecia (chociaż zdaniem niektórych pochodzić może z wieku dwunastego). Jest to zatem tym bardziej cenny zabytek, albowiem w naszym kraju nie ma wielu zabytków wywodzących się z czasów przedromańskich. Swoją nazwę czara owa zawdzięcza faktowi, iż znaleziona został właśnie pod Włocławkiem – było to znalezisko o jak najbardziej przypadkowym charakterze. Przypuszcza się, iż przedmiot ten kiedyś pełnił funkcję mszalnego kielicha – przy czym kielich to dość nietypowy, albowiem nie ma stopki. Materiałem użytym do jego wykonania było srebro. Czara częściowo została pozłocona, a ponadto ozdobiona ornamentami oraz scenami.

Pieta z Tubądzina to jeden z zabytków polskiej sztuki średniowiecznej. W chwili obecnej podziwiać go można w warszawskim Muzeum Narodowym. Dokładna data powstania tego obrazu nie jest znana, aczkolwiek przyjmuje się powszechnie, że miało to miejsce w połowie piętnastego stulecia. Nie jest znany również jego twórca – został on przez historyków określony mianem Mistrza Opłakiwania. Namalował swój obraz na desce. Użył do tego celu farb temperowych. Dzieło zostało wykonane zgodnie ze schematem tradycyjnej piety – a zatem nie żyjący już Jezus Chrystus spoczywa na kolanach Matki Boskiej, która okutana jest w żałobną odzież w bardzo ciemnym kolorze. Pieta z Tubodzina stanowi jeden z lepszych przykładów tablicowego malarstwa. Pochodzi z Małopolski, w związku z czym widoczne są na obrazie elementy sztuki charakterystycznej dla tego regionu naszego kraju, ale nie brak na nim także i wpływów włoskich. Ołtarz Wita Stwosza znajdujący się w krakowskim Kościele mariackim to bez wątpienia jeden z najbardziej znanych przykładów średniowiecznej sztuki w naszym kraju – ołtarz ten znany jest nie tylko w Polsce, ale też poza jej granicami. Autorem tego dzieła jest pochodzący z Niemiec artysta nazwiskiem Wit Stwosz, w Krakowie posiadał on swój własny warsztat. Ołtarz powstał w drugiej połowie piętnastego stulecia. Praca nad nim zajęła mistrzowi oraz jego pracownikom łącznie dwanaście lat. Na całym kontynencie europejskim nie ma większego tego rodzaju dzieła aniżeli te krakowskie. Samych figur znajduje się w nim przeszło dwieście. Ołtarz charakteryzuje się też i tym, że to, co jest święte zostało połączone z tym, co rzeczywiste – czyli dla przykładu ukazano świętych oraz zupełnie zwyczajnych ludzi. Wyrzeźbione postacie wcale nie są wyidealizowane – a wręcz przeciwnie, są one niesamowicie realistyczne.